zaterdag 22 december 2012 / NRC Handelsblad / Foto: Merlijn Doomernik

Krant / Dagboek 2012 Marietje Schaake

Een feest voor demonstranten en dictators

Facebookbericht van 17 januari:

 

Beste vrienden,

Ik ben blij en vereerd dat ik in het Europees Parlement ben aangesteld als de rapporteur - de eerste ooit - voor het ontwikkelen van een digitale vrijheidsstrategie in het Europese buitenlandbeleid!
Ik kijk er naar uit om hierover met jullie van gedachten te wisselen.

- Marietje Schaake

 

3 februari: Amsterdam


Het is half zes, het café loopt vol voor de vrijdagmiddagborrel. Het bier vloeit, schalen bitterballen gaan rond, er wordt hard gepraat. Marietje Schaake daarentegen is nog aan het werk. Ze heeft de hele middag gesprekken in een tafeltje achterin het café; ik ben haar laatste afspraak van vandaag.

 

Europe's most wired politician noemde The Wall Street Journal haar - de politicus die internet begrijpt. Via Facebook en Twitter onderhoudt ze intensief contact met een uitgebreid internationaal netwerk van politici, mensenrechtenactivisten en bloggers. Tijdens het gesprek ligt Schaakes smartphone op tafel; zo nu en dan kijkt ze met een schuin oog of er nieuwe berichten binnenkomen. Toch lijken de stroom aan tweets en het rumoer in het café haar niet af te leiden. Geconcentreerd, gedreven en met een hoge informatiedichtheid vertelt ze over haar plannen voor dit jaar.


Ze is opgelucht, vertelt ze. Na lang aandringen en onderhandelen heeft ze groen licht gekregen om namens het Europees Parlement een strategie te ontwikkelen voor internetvrijheid. Al jaren hamert ze erop dat er meer aandacht moet komen voor de invloed van ICT op de samenleving, maar besluitvorming in de EU verloopt traag. Begin januari besloot ze het erop te wagen. Schaake: "Ik wist dat die dag de benoemingen verdeeld zouden worden onder de politieke groepen. Vlak van tevoren ben ik op mijn collega afgestapt die namens de liberale groep onderhandelt. 'Als wij het onderwerp niet oppakken, lopen andere partijen ermee weg', zei ik. Dezelfde dag nog was het geregeld."


Schaake raakte doordrongen van de impact van technologie toen zij in 2009 namens de liberale fractie woordvoerder werd voor het dossier Iran. Schaake: "Het was de tijd van de protestbeweging tegen de herverkiezing van president Ahmadinejad. Via internet werden demonstraties georganiseerd, geweld tegen demonstranten werd gefilmd met mobieltjes en gedeeld met de rest van de wereld. De beelden van Neda Agha-Soltan, een jonge vrouw die doodbloedde tijdens een demonstratie, maakten enorme indruk op mij. Tegelijkertijd werd technologie door de machthebbers ingezet tégen activisten. In de gevangenis werden mensen geconfronteerd met e-mails en sms'jes die ze hadden verstuurd."

 

De spionagesoftware van de Iraanse autoriteiten bleek deels afkomstig uit Europa. Ook tijdens de Arabische lente werkten Europese bedrijven samen met dictators; een bekend voorbeeld is Vodafone, dat meewerkte aan de afsluiting van internet in Egypte tijdens protesten tegen Mubarak. Daarnaast werd internetvrijheid de afgelopen jaren een thema binnen Europa, met affaires als rammelende beveiliging van overheids-ICT, hacks bij grote bedrijven en rechtszaken over handhaving van auteursrechten.


Schaake: "Lang hadden we het open web: op internet kon iedereen vrij informatie met elkaar delen. Maar nu proberen regeringen en bedrijven het online uitwisselen van informatie te voorkomen of belemmeren. Voortdurend worden we geconfronteerd met situaties waarbij bestaande wetten niet van toepassing zijn of tekortschieten. We hebben een strategie nodig met heldere richtlijnen, in plaats van steeds ad hoc te reageren."


Schaake krijgt een klein jaar voor haar onderzoek. "De centrale vraag moet zijn hoe ICT zó kan worden ingezet dat het mensen- en burgerrechten bevordert in plaats van belemmer. Internet raakt allerlei terreinen, zoals handel, export, veiligheid, mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking. Ik wil niet zozeer nieuwe wetten opstellen, als internetvrijheid in bestaande wetgeving opnemen."


Het rapport is niet wetgevend, maar wel richtinggevend: het kan worden gezien als een reeks aanbevelingen voor de Europese Raad en de Europese Commissie. Naast het schrijven van het rapport is Schaakes doel daarom zo veel mogelijk kansen aan te grijpen om concrete maatregelen in te voeren. "Want er zijn genoeg momenten dat er beslissingen worden genomen die wél wetgevend zijn: het anti-piraterijverdrag ACTA bijvoorbeeld, of nieuwe afspraken over de hervorming van copyright."

 

11 april: Brussel

 

Voor Schaake verder kan met het rapport, moeten zogeheten 'schaduwrapporteurs' zich over de concepttekst buigen. Iedere politieke groep in het Europees Parlement, zeven in totaal, stelt een schaduwrapporteur aan om ervoor te zorgen dat alle partijen zich in de tekst kunnen vinden. De buitenlandcommissie van het parlement stemt vervolgens over de amendementen; tot slot bepaalt de plenaire vergadering of het rapport wordt aangenomen.


De benoemingsprocedure van de schaduwrapporteurs loopt. In de tussentijd spreekt Schaake met zoveel mogelijk betrokkenen om de meningen te peilen. ICT-bedrijven en maatschappelijke organisaties weten haar te vinden: ,,Ik word helemaal platgelobbyd", zucht ze.


Schaake nodigt ook zelf mensen uit. Vandaag staan er in Brussel twee openbare bijeenkomsten op het programma, allebei georganiseerd door Schaake: één met bloggers die actief waren tijdens de Arabische lente, en één met tegenstanders van het ACTA-verdrag. "Ik wil laten zien dat digitale vrijheid mensen echt raakt", zegt Schaake. De tweede bijeenkomst heeft vooral politieke redenen. "Mijn standpunt over ACTA is geen geheim meer: dat verdrag moet van tafel. Het geeft bepaalde bedrijven te veel macht en bedreigt het open internet. Ik wil tegenstanders hier een podium geven."


Tussen de bijeenkomsten lunchen we in een eettentje tegenover het parlement. "Als het kan, probeer ik er tijdens de middagpauze even uit te gaan", zegt ze, terwijl ze een broodje kaas naar binnen propt. Dan loopt Michael Masnick de lunchzaak binnen. Hij is oprichter van het invloedrijke techblog Techdirt en een van de sprekers van de anti-ACTA-bijeenkomst vandaag. Schaake stapt op hem af om een praatje te maken. Het half opgegeten broodje verdwijnt daarna in een verfrommeld servetje in haar tas.


20 juni: Brussel Amsterdam

 

Na de eerste bijeenkomst met de buitenlandcommissie overheerst teleurstelling. "Vrijwel de hele vergadering ging over één onderwerp: veiligheid", zegt Schaake geïrriteerd. "Bij het woord cybersecurity komen allemaal emoties los. Voor sommige Europarlementariërs is veiligheid een dogma. Zij zijn zo bang voor internetaanvallen, dat ze overheden verregaande digitale bevoegdheden willen geven."

 

Schaake ziet parallellen met wetgeving die ontstond na 9/11, in het kader van terrorismebestrijding. "Allerlei burgerrechten werden opgeofferd in naam van veiligheid. Mijn doemscenario is dat Europese overheden in naam van cyberveiligheid bijvoorbeeld onbeperkt e-mails van burgers mogen doorspitten."

 

Er wordt in de EU een apart rapport over cyberveiligheid voorbereid, maar daarvan bleken veel commissieleden niet op de hoogte. Schaake denkt eraan het hele lemma over cybersecurity te schrappen. "Het leidt af. Als mijn poging om meer aandacht te krijgen voor digitale vrijheid juist leidt tot een beperking van internet, is alles voor niets geweest."

 

4 juli: Tweet

 

Schaake krijgt van internetactivisten bloemen bezorgd op kantoor. Het Europees Parlement heeft vandaag met een grote meerderheid tegen het ACTA-verdrag gestemd, mede dankzij de politieke inspanningen van Schaake. Ze twittert: "Niemand zegt dat de strijd voor de auteursrechtenhervorming en internetvrijheid voorbij is met ACTA... Ik doe wat ik kan in het Europees Parlement!"


6 september: North Carolina

 

Schaake spreekt tijdens de Nationale Democratische Conventie in Charlotte, North Carolina, waar Obama zijn aanvaardingsrede houdt. Andere sprekers zijn onder anderen voormalig minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright, senator John Kerry en Google-vice-directeur David Drummond. "Het was goed om voor een algemeen publiek te spreken", zegt Schaake na afloop. ,,Ik spreek op veel publieke bijeenkomsten, maar ik ontmoet vaak dezelfde mensen. Dit was een mooie gelegenheid om die cirkel te vergroten. Veel mensen vertelden me dat ze niet eerder hadden nagedacht over de impact van ICT op mensenrechten en vroegen of ik ze extra informatie kon sturen."


27 september: Brussel

 

Nadat veiligheid grotendeels uit het rapport is geschreven, is er een nieuw struikelblok in de buitenlandcommissie: auteursrechten. Schaake is sterk voorstander van hervorming, andere Europarlementariërs zijn faliekant tegen. Schaake: "Eén collega van de christen-democratische partij heeft een waslijst aan amendementen ingediend voor zeer strenge handhaving van auteursrechten op internet. Interessant is dat de schaduwrapporteur van haar eigen groep het hier niet mee eens is; de partij ligt niet op één lijn. Het is afwachten hoe dat uitpakt bij de stemming over de amendementen."


Andere controversiële zaken verlopen juist "verbazingwekkend makkelijk". Zo staat in het conceptrapport dat digitale vrijheid moet worden geschaard onder fundamentele vrijheden zoals geformuleerd in de Criteria van Kopenhagen, de regels die bepalen of een land mag worden toegelaten tot de EU. "Dit kan grote gevolgen hebben voor de toelating van Turkije, dat een zeer strikte controle van internet heeft. Niemand heeft hier tot nu toe vragen over gesteld."


6 november: Brussel

 

De tekst komt er bij de stemming in de buitenlandcommissie vrijwel doorheen zoals Schaake wil. Alleen auteursrechten blijven lastig. "Er is één amendement aangenomen waarin wordt benadrukt dat handhaving van auteursrechten belangrijk is. Daar ben ik niet superblij mee. Volgend jaar staan auteursrechten een aantal keer op de agenda, dan kan ik weer campagne voeren."


7 november: Bakoe

 

In Bakoe, Azerbeidzjan, ontmoet Schaake tijdens het Internet Governance Forum voor het eerst de Azerbeidzjaanse blogger Emin Milli. De allereerste resolutie die Schaake indiende bij het Europees Parlement, nu drie jaar geleden, ging over hem. "Milli kreeg tweeënhalf jaar celstraf omdat hij zich op zijn blogs kritisch hadden uitgelaten over het regime. Nu zagen we elkaar voor het eerst, het was voor ons allebei een ontroerend gesprek. We hebben anderhalf uur gepraat. Na zo'n gesprek weet ik weer waar het allemaal om gaat: echte mensen die strijden voor basale rechten."


11 december: Brussel

 

Het rapport wordt met grote meerderheid aangenomen tijdens de plenaire stemming in het Europees parlement: 630 stemmen voor, 25 stemmen tegen en 13 onthoudingen.

 

Schaake is de hele dag zo druk geweest met het beantwoorden van telefoontjes, dat ze 's avonds nog nauwelijks heeft nagedacht over hoe ze de dag heeft ervaren. Ze voelt erkenning, zegt ze na enige aarzeling. "Het Parlement zegt heel duidelijk dat ongecensureerde toegang tot internet een fundamenteel recht is dat net zo veel bescherming verdient als traditionele mensenrechten. Ik heb het gevoel dat mijn boodschap eindelijk aanslaat. Dat ik na jaren tegen de stroom in zwemmen, de wind in de rug heb."


Al te lang wil ze er niet bij stil staan. "Door alle voorbeelden die ik afgelopen jaar ben tegengekomen, ben ik me nog meer bewust geworden van de agressieve en cynische manier waarop ICT wordt ingezet tegen mensen", zegt Schaake. "De controle van het internet wordt steeds verder opgeschaald: Iran bouwt een eigen 'halal internet', Rusland heeft bij wet vastgelegd dat het het internetverkeer van burgers mag volgen, in Syrië is onlangs het internet platgelegd."


Afgelopen jaar is er wel het een en ander bereikt, zegt ze: "ACTA is van de baan, er zijn stappen gezet om export van afluister- en spionagesoftware naar dictaturen te voorkomen. Maar de processen in de EU verlopen traag, zeker als je ziet hoe snel de technologie zich ontwikkelt. Het rapport biedt een aantal concrete voorstellen aan de Europese Commissie hoe digitale vrijheid kan worden beschermd. Die voorstellen uitgevoerd krijgen, daar gaat het nu om."


Lees hier het rapport 'A Digital Freedom Strategy in Foreign Policy' van Marietje Schaake.


KADER


Marietje Schaake (Leiden, 1978) kreeg dit jaar de opdracht om de eerste digitale vrijheidsstrategie voor Europa te schrijven. Schaake is sinds 2009 Europarlementariër namens D66. The Wall Street Journal noemde haar Europe's most wired politician.