zaterdag 10 mei 2014 / NRC Handelsblad / Muurschilderingen in San Francisco tonen hoe de stad wordt overgenomen door techies. Foto: Yuki Kho

Krant / Klassenstrijd aan de westkust

Klassenstrijd aan de westkust

San Francisco. Net toen de chauffeur van een grote, witte bus met geblindeerde ramen wilde optrekken om te beginnen aan de 65 kilometer lange rit naar de Googlecampus in Mountain View, sprongen de activisten tevoorschijn. Ze waren met een stuk of twintig en omsingelden de bus. 'STOP DE UITHUISPLAATSINGEN', stond op één van hun spandoeken. 'JULLIE MAKEN DE STAD KAPOT!' Een ander had een nog kortere boodschap: 'FUCK GOOGLE'. Een vrouw met een megafoon begon te scanderen dat de inzittenden - allen werknemers van Google - moesten uitstappen. Geen van hen liet zich zien. Na vijfentwintig minuten dreef de politie de activisten uiteen en kon de bus vertrekken.


San Francisco aan de Amerikaanse westkust is traditioneel de stad van hippies, homo's, dichters en kunstenaars. Maar steeds meer van deze bewoners kunnen het zich niet meer veroorloven er te wonen. De afgelopen drie jaar steeg de prijs van een huis met 36 procent tot gemiddeld 913.000 dollar (circa 656.000 euro). In dezelfde periode stegen de huren met 51 procent: een appartement met twee slaapkamers kost nu gemiddeld 3.500 dollar (2.500 euro) per maand.


De vele goed verdienende techwerkers uit Silicon Valley die de afgelopen jaren in de stad zijn neergestreken, krijgen de schuld van deze prijsstijgingen. Terwijl een gemiddeld jaarinkomen van een huishouden in Californië rond 58.000 dollar ligt, verdient een beginnende programmeur al snel een ton per jaar - exclusief bonussen en lucratief optiepakket. Op de toch al krappe huizenmarkt van San Francisco trekken mensen die niet in de technologiesector werken daardoor aan het kortste eind. Hét symbool van de nieuwe ongelijkheid zijn de luxe shuttlebussen die dagelijks duizenden techwerkers van San Francisco naar Silicon Valley vervoeren. Schrijfster Rebecca Solnit omschreef ze als 'ruimteschepen met buitenaardse wezens die ons komen overheersen'.

 

Het stadsbestuur is juist blij met de komst van de vele nieuwkomers. Naast jongere werknemers van bedrijven als Facebook, Google en Apple die het saaie Silicon Valley verruilen voor de grote stad, vestigen ook steeds meer techbedrijven zich in de stad zelf, zoals Twitter, Airbnb, Zynga, Square en Yelp. Met belastingvoordelen en andere tegemoetkomingen voor deze bedrijven, hoopt de stad de werkgelegenheid en welvaart te bevorderen, en uiteindelijk ook de woningmarkt weer vlot te trekken. Wie profiteren er van de tech boom? Portret van een stad in verandering.

 

Boerenkoolsalade
De Mission is een levendige migrantenwijk in San Francisco met veel latino's en kunstenaars. De wijk heeft een eigen karakter door de vele kleurrijke muurschilderingen, mom and pop stores (familiebedrijfjes), galeries, knusse cafés en Latijns-Amerikaanse winkeltjes. Juist deze buurt, handig gelegen tussen het centrum van de stad en de snelweg 101 naar Silicon Valley, is enorm populair onder techwerkers.


Op 24th Street is duidelijk zichtbaar waar dat toe leidt. Tussen de Latijns-Amerikaanse groenteboeren, slagers en bakkertjes duiken steeds meer luxe koffietentjes op waar techies achter een muur van Macbooks zitten te programmeren. In de ene zaak slaan forse latinovrouwen grote hoeveelheden tomaten en maiskolven in, in de andere eten blanke hipsters een boerenkoolsalade. Facebook-oprichter Mark Zuckerberg is laatst gespot in een luxe Joodse deli in deze straat, waar je 14 dollar betaalt voor een broodje pastrami. Hij kocht in 2012 een pied-à-terre in de Mission, vlakbij het geliefde Dolores Park.


De wijk Castro, vlakbij de Mission, ondergaat een vergelijkbare transformatie. Castro staat al decennia bekend als het hart van de Amerikaanse homogemeenschap. Het is de buurt waar de in 1978 vermoorde politicus Harvey Milk zich inzette voor homorechten. Maar het karakter van de buurt als homocentrum staat sterk onder druk, vertelt schrijver, muzikant en homorechten-activist Tommi Avicolli Mecca, die er woont. ,,Er komen steeds meer rijke heteroseksuelen wonen die alleen maar met hun werk bezig zijn. Ik heb niets tegen hetero's, maar Castro heeft een bijzondere plek in de homogemeenschap."


Avicolli Mecca kwam 22 jaar geleden naar Castro wegens de homovriendelijke reputatie van de buurt. Hij richtte er onder meer een opvanghuis voor dakloze homo's op. ,,Homo's worden op veel plaatsen in de VS niet geaccepteerd; Castro is een veilig toevluchtsoord. Maar de afgelopen jaren is ook dit deel van de stad voor veel nieuwkomers onbetaalbaar geworden. Het gaat hier niet langer om de vrijheid te kunnen zijn wie je bent, maar om hoeveel geld je hebt. Het is alsof alles waar ik me jaren voor heb ingezet me in één keer wordt ontnomen."


San Francisco kent strenge huurbeschermingswetten. Driekwart van de huurwoningen valt onder rent control: zolang een huurder in een huis blijft wonen, mag de huur maar met een paar procent per jaar worden verhoogd, ook als de marktwaarde van het pand inmiddels is vertienvoudigd. In de praktijk zijn de huurbeschermingswetten echter eenvoudig te omzeilen, omdat huisbazen huurders om allerlei redenen hun huis uit kunnen zetten.


De meest omstreden manier is de 'Ellis Act'. Een verhuurder kan verklaren zijn woning niet langer te willen verhuren en volgens de Ellis Act mag de woning dan worden verkocht. In de huidige oververhitte woningmarkt is dit voor verhuurders een aantrekkelijke optie. Afgelopen jaar zijn er 1.400 huurders uit hun huis gezet, een stijging van 170 procent ten opzichte van drie jaar eerder. Ongeveer een derde gebeurde met een beroep op de Ellis Act. Daarnaast is een onbekend aantal huurders vertrokken met een afkoopsom.


Ontruimingsbevel
Juist in populaire, levendige wijken als de Mission en Castro proberen huisbazen op deze manier van armlastige huurders af te komen. Afgelopen maand ontstond er ophef nadat zeven bewoners van een complex in de Mission een ontruimingsbevel hadden gekregen: een leraar, een muzikant, een bibliothecaresse, een alleenstaande moeder met een peuter, een stel met een pasgeboren baby en een gehandicapte vrouw. De verhuurder was Jack Halprin, advocaat van Google. Olie op het vuur van de activisten, die de technologiesector verantwoordelijk houden voor de huisvestingscrisis van San Francisco.


Grote beroering ontstond ook door het ontruimingsbevel aan René Yañez, een Latijns-Amerikaanse galeriehouder die al 37 jaar in de Mission woont. Hij maakte vele Latijns-Amerikaanse kunstenaars populair; zo exposeerde hij werk van de Mexicaanse schilder Frida Kahlo toen het Museum of Modern Art in San Francisco geen interesse had. In 1972 introduceerde hij Día de los Muertos in de Mission, een van oorsprong Mexicaans festival waarbij de doden worden geëerd. Hier komen jaarlijks zo'n duizend bezoekers op af.

 

Dat juist Yañez weg moest, die zoveel heeft bijgedragen aan het bijzondere karakter van de buurt, schoot veel bewoners in het verkeerde keelgat. ,,Het is een schande, het is tragisch en het is helaas een al te gewone praktijk geworden in deze harteloze stad, die niets lijkt te geven om de mensen die de stad hebben gemaakt tot wat ze is", aldus kunstenaar Guillermo Gómez-Peña, een andere bewoner van de Mission, in een open brief. Ook hij stelt de techwerkers verantwoordelijk: ,,Ik zie ze iedere dag, de hordes van zombies met hun iPhones en iPads, die geen weet hebben van onze levens en onze pijn. Ik zie ze in mijn pand en op straat, waar ze met een ongekende arrogantie de stad overnemen totdat iedere laatste druppel eigenzinnigheid is uitgeknepen".

 

Voor Yañez werd een protestmars georganiseerd, politici kregen smeekbedes om hem in de Mission te laten blijven. Allemaal tevergeefs. ,,Tegen een ontruimingsbevel met een beroep op de Ellis Act valt niets te beginnen", zegt Ted Gullickson, hoofd van de huurdersvereniging in San Francisco. ,,Je kunt het vertrek met juridische procedures ongeveer een jaar uitstellen - dat zijn we nu aan het doen met Yañez - maar dan is het afgelopen."

 

De woede van de activisten wordt versterkt door de verdenking dat de gemeente de kant van de techgemeenschap kiest. Zo gaf burgemeester Ed Lee techbedrijven in San Francisco die zich in de wijk Mid-Market vestigden begin 2011 een omstreden belastingkorting. Omdat met name Twitter hiervan profiteerde - het technologiebedrijf zei uit de stad te vertrekken als Lee deze maatregel niet zou invoeren - wordt de belastingkorting ook wel de 'Twitter tax break' genoemd.


Met de maatregel hoopte de burgemeester de verloederde wijk in het centrum een oppepper te geven. In 2011 stond hier één op de drie panden leeg; inmiddels zijn er zeventien techbedrijven en acht gesubsidieerde kunstorganisaties gevestigd. Lee spreekt van een 'uitzonderlijk succesverhaal'. Maar wie door Mid-Market loopt, merkt daar niet veel van: overal ligt troep, het wemelt van de daklozen en er hangt een doordringende urinelucht. Volgens de burgemeester is het een kwestie van tijd tot dit verbetert; critici zien de verschillen tussen arm en rijk op scherp gezet.


Volgens een schatting van de San Francisco Chronicle is de stad door de belastingkorting 56 miljoen dollar misgelopen. Maar het stadsbestuur zegt er een concurrerend belastingklimaat mee te hebben gecreëerd. Steden in Silicon Valley paaien techgiganten als Facebook, Google en Apple met allerlei belastingvoordelen. Door vergelijkbare constructies aan te bieden, hoopte burgemeester Lee San Francisco te laten meeliften op het succes van de snelgroeiende technologiesector. Uit onderzoek blijkt volgens hem dat iedere baan in de techsector leidt tot vijf extra banen in detailhandel, horeca, gezondheidszorg, bouw en toerisme.


Feit is dat het aantal nieuwe banen in San Francisco twee keer zo snel stijgt als in Silicon Valley. Nog geen vijf procent van de bewoners van San Francisco is werkloos, tegen 8,4 procent in de rest van de staat Californië. De 56 miljoen dollar aan misgelopen inkomstenbelasting is volgens de burgemeester een 'virtuele discussie'. Als Twitter daadwerkelijk was vertrokken, had de stad helemaal niets gewonnen.


Kots
De activisten gruwen van de belastingkorting voor technologiebedrijven. Met name na de succesvolle beursgang van Twitter in 2013, waarbij de stad in één klap 1.600 miljonairs rijker werd, was de verontwaardiging groot. Belastingvoordeeltjes voor miljonairs, terwijl mensen buiten de technologiesector nauwelijks het hoofd boven water kunnen houden? Vakbondsleden kozen al verschillende keren de stoep voor het Twitterpand uit om te demonstreren voor een hoger uurloon. En tijdens de 'Crunchies', een feestelijke prijsuitreiking van en voor de technologiesector, organiseerden activisten de 'Crappies', waarbij Twitterdirecteur Dick Costolo een gouden toiletborstel kreeg uitgereikt voor 'beste belastingontwijker'.


De afgelopen weken zijn de anti-techprotesten feller en gewelddadiger geworden. Bij één Googlebus werden de banden lek gestoken, bij een andere werd de voorruit besmeurd met kots. Verschillende dragers van de slimme bril Google Glass werden in bars in San Francisco belaagd, bij een journalist werd zijn Googlebril van zijn gezicht gerukt en op de grond kapot gesmeten. De Googlebril is hard op weg om na de bussen uit te groeien tot een nieuw mikpunt van antitech-activisten.


Enkele vertegenwoordigers van de techindustrie werden persoonlijk bedreigd. Zoals Anthony Levandowski, een ingenieur die verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van Google's zelfrijdende auto. Rond zijn woning werden flyers verspreid met een afbeelding van zijn huis en de tekst: 'Anthony Levandowski werkt gewetenloos aan een wereld vol surveillance, controle en automatisering. Hij is ook uw buurman'. De buren van de prominente Googlemedewerker en investeerder Kevin Rose kregen een pamflet in de brievenbus met de tekst: 'Uw buurman Kevin Rose is een parasiet'. Uiteraard was Rose niet blij met de actie, maar hij twitterde ook dat hij het deels eens was met de activisten: ,,We moeten iets doen tegen de huurstijgingen, de authentieke cultuur van San Francisco behouden en de huisbazen bestrijden die mensen op straat zetten".


Veel techwerkers voelen zich ongemakkelijk bij alle negatieve aandacht. ,,Het is vervelend om verantwoordelijk te worden gehouden voor iets waar je zelf niet zoveel aan kan doen", zegt een Googlemedewerker die anoniem wil blijven. Volgens hem is de oververhitte woningmarkt ,,een ingewikkeld probleem, dat onder meer wordt veroorzaakt door een tekort aan woningen, strenge huurbeschermingswetten en investeerders die zoveel mogelijk geld willen verdienen. Het is makkelijk om naar techbedrijven te wijzen, maar het is in feite een politiek probleem".


Dat vinden ook veel andere inwoners van San Francisco, blijkt uit een peiling in opdracht van het lokale adviesorgaan Bay Area Council. Tachtig procent is het eens met de stelling dat het betaalbaar houden van de woonlasten in San Francisco grote prioriteit zou moeten krijgen. Maar met de stelling dat de shuttlebussen van techbedrijven het karakter van de stad zouden verpesten, is twee van de drie respondenten het oneens.


Zelfs de activisten zijn het niet eens over de vraag of techwerkers wel de belangrijkste oorzaak zijn van de sterk gestegen kosten van huisvesting. Volgens Randy Shaw, directeur van een daklozenopvang in San Francisco, is er sprake van een cultuurstrijd die wordt ingegeven door jaloezie en arrogantie: ,,We zien een groep van voornamelijk blanken klagen over een vergelijkbare demografische groep, die een voorkeur heeft voor dezelfde soort restaurants, cafés, festivals en sambalessen - alleen meer geld verdient".


Te weinig, te laat
De gemeente zoekt intussen naarstig naar oplossingen om de woningcrisis tegen te gaan. Zo zijn er twee wetsvoorstellen ingediend bij de staat Californië om de huisuitzettingen met een beroep op de Ellis Act terug te dringen. Vanaf juli moeten techbedrijven betalen voor het gebruik van gemeentelijke bushaltes - een maatregel die tegemoetkomt aan het gevoelen dat techbedrijven een speciale behandeling krijgen.


Tot slot kwam burgemeester Lee met een plan voor de bouw van dertigduizend nieuwe woningen in de komende zes jaar, waarvan tienduizend voor mensen met lage inkomens. Zo moet San Francisco een stad worden ,,voor de 100 procent", aldus Lee - verwijzend naar de klacht van de activisten dat de stad zich uitsluitend zou inzetten voor de rijkste ,,1 procent".


Volgens activist Avicolli Mecca vormt het woningbouwplan geen echte oplossing en komt het bovendien veel te laat. ,,Huurdersverenigingen dringen al jaren aan op extra woningen. Pas nu het uit de hand is gelopen, gebeurt er iets. Tienduizend woningen is bij lange na niet genoeg om alle mensen met een laag inkomen in de stad te huisvesten; er zijn alleen al achtduizend daklozen. En we kunnen niet zes jaar wachten. Mensen worden nú op straat gezet. Over zes jaar zijn alle niet-rijken al de stad uit gedrukt. San Francisco zal niet meer hetzelfde zijn."


[KADER] Cijfers

  • Peperdure huizen 913.000 dollar (ongeveer 656.000 euro) is de gemiddelde prijs van een huis in San Francisco. De afgelopen 3 jaar is die prijs met 36 procent gestegen.
  • Een huurder is in San Francisco gemiddeld 3.500 dollar per maand kwijt (ongeveer 2.500 euro) voor een appartement met twee slaapkamers. De huren stegen de afgelopen drie jaar met 51 procent.
  • 1.400 huurders zijn het afgelopen jaar hun huis uitgezet, een stijging van 170 procent in drie jaar. De uitgezette huurders moeten vaak plaatsmaken voor kapitaalkrachtiger kopers, zoals werknemers van de technologiebedrijven in Silicon Valley.
  • 56 mln dollar aan inkomsten zou de stad San Francisco volgens de San Francisco Chronicle zijn misgelopen door een belastingkorting voor bedrijven die zich vestigden in de verloederde wijk Mid- Market. Er zijn nu zeventien techbedrijven in de wijk gevestigd. Vooral het bedrijf Twitter heeft van de belastingkorting geprofiteerd.
  • 1.600 miljonairs kreeg San Francisco er in één klap bij toen Twitter naar de beurs ging.
  • 5% van de inwoners van San Francisco is werkloos; voor heel Californië is dat 8,4 procent. Het aantal nieuwe banen stijgt in San Francisco twee keer zo snel als in Silicon Valley, het hart van de technologiesector.